Książki i artykuły naukowe są super. Niestety często, dla kogoś, kto nie zajmuje się konkretną dziedziną są trudne i przez to odrzucane. Kiedy studiowałam archeologię, popularnym powiedzeniem było: „Co ty wiesz o dendrochronologii?”. Jeżeli nie jesteś archeologiem, to prawdopodobnie nic bo i do niczego nie jest Ci to potrzebne. I nie świadczy to Twojej ignorancji czy głupocie, tylko o tym, że nie jesteś archeologiem. Dziś wytłumaczę Wam po ludzku, co oznaczają pojęcia archeologiczne, żebyście nie musieli czytać archeologicznych treści ze słownikiem albo co chwilę googlować. Może zachęci Was to także do czytania naukowych pism? Zawsze to bardziej wiarygodne źródło niż internet, zwłaszcza w dobie mody na wierzenia Słowian.

Dendrochronologia – metoda datowania opierająca się na porównywaniu słojów drzew i tworzeniu z nich wykresów. Słoje drzewa powstają co roku w przyroście wiosennym i jesiennym. Jeżeli archeolog znajdzie budowle zbudowane z drzew to jest w stanie stwierdzić, kiedy drzewo zostało ścięte z dokładnością co do roku – stąd wiemy kiedy powstał Biskupin. Oczywiście, ma to swoje ograniczenia. Biskupin z epoki żelaza wydatujemy, jednak drewnianą figurkę z paleolitu już nie.

Metoda C14, datowanie radiowęglowe – wszystko, co kiedykolwiek żyło zawiera węgiel. Po śmierci organizmu węgiel zaczyna się rozpadać w określonym tempie. Metoda jest jednak obarczona dużą możliwością błędu – dlatego ma sens w datowaniu bardzo, bardzo starych zabytków, np. paleolitycznych.

Mit kosmogoniczny – mit o powstaniu świata. Praktycznie każda społeczność, która wykształciła system wierzeń, go posiada. W starożytnej Grecji na początku był chaos, u Słowian na początku była wielka woda. Jeżeli macie ochotę poczytać o słowiańskim micie kosmogonicznym, zapraszam tutaj.

Sepulkralny = pogrzebowy, związany ze śmiercią. Stanowisko sepulkralne to inaczej cmentarzysko.

Strefa akwatyczna – piękne pojęcie, którego sama często używam, ale zawsze staram się tłumaczyć. Aqua = woda po łacinie. Czyli strefa akwatyczna to strefa wodna. To wszystko co do wody zostało wrzucone czy wszystkie wierzenia z nią związane.

Strefa chtoniczna – strefa śmierci. Można tak określać wierzenia związane ze śmiercią i całość obrządku pogrzebowego, czyli wszystko co robiono ze zmarłymi. W jaki sposób ich chowano, jakie były stypy czy dary pogrzebowe.

Termoluminescenja – metoda datowania polegająca na badaniu oddawanego światła i ciepła przez przedmioty, które były pod wpływem ognia. Można tak datować np. ceramikę, bo była wypalana.

EPOKI ARCHEOLOGICZNE
Archeolodzy dzielą dzieje ludzkości na epoki, a wewnątrz nich na kultury archeologiczne. Jest to systematyka naukowa, żyjący w przeszłości ludzie jej nie znali. Granice epok są płynne, dlatego często podaje się je w przybliżonych liczbach. Granice czasowe epok są różne na różnych szerokościach geograficznych – w przewodniku skupiamy się na terenie dzisiejszej Polski. Istnieją zakątki świata, w których współczesne nam czasowo wspólnoty plemienne kulturowo żyją w czasach epoki kamienia. Podane niżej epoki uwzględniają tereny dzisiejszej Polski.

PRADZIEJE

To cały okres dziejów ludzkości od pojawienia się pierwszych hominidów do początków wczesnego średniowiecza, czyli od około 500 000 p.n.e. do VII wieku n.e.

PALEOLIT

Starsza epoka kamienia, epoka kamienia łupanego. Pierwszy okres w dziejach ludzkości trwający od około 500 000 do 8000 p.n.e. W paleolicie pojawiają się formy przedludzkie, hominidy. Najstarszym z nich jest australopitek występujący na terenie Afryki. To czas, kiedy ludzie nie prowadzą osiadłego trybu życia, nie znają rolnictwa i hodowli zwierząt. Łowcy-zbieracze, żyjący w
grupach, przemieszczają się za migrującymi stadami zwierząt. Powstają pierwsze kamienne narzędzia, oswajany jest ogień i pojawia się sztuka. Potocznie mówi się, że paleolit to czasy jaskiniowe. Śladów paleolitycznej działalności ludzkiej jest mało. Czasy, gdy na ziemi żyły mamuty, nosorożce włochate i inni przedstawiciele megafauny.

MEZOLIT

Środkowa epoka kamienia trwająca od około 8000 do 4800 p.n.e. Klimat stopniowo się ociepla i zmienia się fauna – występują zwierzęta, które znamy dziś. Następuje stopniowe przejście do neolitu. Ludzie nadal wędrują za stadami
zwierząt, jednak widoczne są próby udomowienia psa i sporadyczne wytwory ceramiki naczyniowej.

NEOLIT

Późna epoka kamienia, epoka kamienia gładzonego, trwająca od około 5200 do 2300 p.n.e. Czas rewolucji neolitycznej. Pojęcie to jest dosyć mylące, ponieważ proces był długotrwały, była to raczej ewolucja zwyczajów niż nagłe, gwałtowne wydarzenie, jak sugeruje nazwa. W neolicie stopniowo zaczęto przechodzić na osiadły tryb życia, upowszechniło się rolnictwo, udomowiono zwierzęta i wynaleziono ceramiczne naczynia. Najpowszechniejszymi neolitycznymi zabytkami znajdowanymi przez archeologów są fragmenty ceramiki. W neolicie upowszechnił się obrządek pogrzebowy i pod koniec epoki występują grobowce megalityczne. Neolit kończy się wraz z upowszechnieniem produkcji narzędzi metalowych. Neolityczne kultury to między innymi kultura ceramiki sznurowej, kultura rzucewska, kultura pucharów lejkowatych i kultura amfor kulistych.

EPOKA BRĄZU

Na terenach dzisiejszej Polski trwała od około 2300 do 700 p.n.e.
Nastąpił skok technologiczny związany z upowszechnieniem narzędzi wykonanych z brązu, udoskonalono technikę wyrobu narzędzi kamiennych
i krzemiennych. W obrządku pogrzebowym powszechne stają się kurhany i ciałopalenie. Kultury epoki brązu to między innymi kultura łużycka, unietycka i trzciniecka. Pod koniec epoki brązu powstał gród kultury łużyckiej w Biskupinie.

EPOKA ŻELAZA

Czas od około 1200 p.n.e. do XIII wieku naszej ery. Wewnątrz epoki żelaza wydzielono inne epoki archeologiczne – okres wpływów rzymskich, okres wędrówek ludów i wczesne średniowiecze. Zazwyczaj o epoce żelaza mówi się w kontekście jej pierwszej części, czyli okresie od 1200 p.n.e. do około 700 p.n.e. W znaczeniu historycznym epoka żelaza trwa do dziś. Upowszechnienie narzędzi żelaznych wpłynęło na poprawienie jakości życia. Epoka żelaza to między innymi czas kultury pomorskiej, ciałopalenia, kurhanów i urn twarzowych.

OKRES PRZEDRZYMSKI

Okres przejściowy pomiędzy epoką żelaza, w rozumieniu jej
pierwszej części, a okresem wpływów rzymskich. Czas Celtów.

OKRES WPŁYWÓW RZYMSKICH (OWR)

Czas obejmujący pierwsze wieki naszej ery i kończący się umownie w 375 roku. Pojawiają się pierwsze źródła pisane dla terenów współczesnej Polski. W okresie wpływów rzymskich występował birytualny obrządek pogrzebowy – część zmarłych palono, a część chowano w całości. Na Pomorzu to czas, gdy powstają cmentarzyska z kurhanami i kamiennymi kręgami. Za ich twórców uznaje się Gotów i Gepidów. Najważniejsze kultury OWR to kultura przeworska, kultura oksywska i kultura wielbarska.

OKRES WĘDRÓWEK LUDÓW (OWL)

Czas pomiędzy IV a początkiem VII wieku naszej ery. Przez tereny współczesnej Polski przemieszczają się koczownicze plemiona. Na terenie współczesnej Polski mało śladów osadnictwa i regularnych cmentarzysk.

WCZESNE ŚREDNIOWIECZE

Epoka trwająca od przełomu VI/VII wieków naszej ery do początków XIII wieku. Na blogu znajdziecie wiele artykułów dotyczących archeologii wczesnego średniowiecza oraz wierzeń. We wczesnym średniowieczu znaczące tereny
dzisiejszej Polski zamieszkiwali Słowianie, po których zostało wiele reliktów grodów i cmentarzysk kurhanowych. Tereny północno-wschodnie zamieszkiwali wtedy Prusowie. We wczesnym średniowieczu nastąpiło wiele zmian kulturowych – stopniowe przechodzenie z wierzeń pogańskich na chrześcijańskie, z funkcjonowania we wspólnotach plemiennych do państwa polskiego.

ŚREDNIOWIECZE I NOWOŻYTNOŚĆ

Średniowiecze to czas rycerzy, królów, zakonów i kronikarzy.
Powstają zamki, na Pomorzu głównie krzyżackie, pierwsze
wsie i miasta. Na blogu niewiele piszę o archeologii tego okresu, jest za to sporo informacji dotyczących nowożytnego folkloru.

KULTURY ARCHEOLOGICZNE
Archeolodzy dzielą materialne pozostałości po ludziach z przeszłości na kultury archeologiczne. Wydzielają je na podstawie charakterystycznych przedmiotów, cech obrządku pogrzebowego i osadnictwa na konkretnym terenie w określonym czasie. Każda z kultur archeologicznych ma swój czas i teren występowania, a także konkretny sposób, w jaki chowała swoich zmarłych i budowała osady. Nie znaczy to, że w obrębie kultur nie pojawiają się odstępstwa od tej zasady.Kultury często mieszają się, zwłaszcza na trenach ich styku. Nazwy kultur pochodzą zazwyczaj albo od charakterystycznego zabytku – kultura amfor kulistych, kultura pucharów lejkowatych, kultura ceramiki grzebykowo-dołkowej itp., albo od miejsca pierwszego odkrycia. Pierwsza
miejscowość, w której znaleziono wytwory konkretnej kultury, nosi nazwę stanowiska eponimicznego. Przykładem jest Rzucewo i kultura rzucewska. Kultur archeologicznych wyodrębniono bardzo dużo. Poniżej opisuję te, o których najczęściej przeczytacie na blogu.

Kultura ceramiki wstęgowej rytej (KCWR)

Pierwsza w pełni neolityczna kultura archeologiczna na ziemiach polskich datowana na około 5600 – 4900 p.n.e. Jej nazwa pochodzi od specyficznego zdobienia naczyń ornamentem rytym. Ludzie zaliczani przez archeologów do kultury ceramiki wstęgowej rytej zasiedlali zazwyczaj doliny rzek. Po kilkunastu latach, gdy ziemia przestawała być żyzna, przenosili się w nowe miejsce.

Kultura pucharów lejkowatych (KPL)
Kultura drugiej połowy neolitu datowana na około 3700–1900 p.n.e. Jej ślady odkryto w Szwecji, Niemczech, Holandii i Polsce. Należący do niej ludzie prowadzili osiadły tryb życia, uprawiali rośliny i hodowali zwierzęta. Zajmowali się także obróbką krzemienia, polowaniami i zbieractwem. Nazwa kultury
pochodzi od charakterystycznych naczyń ceramicznych – pucharów lejkowatych.
Innym charakterystycznym dla tej kultury naczyniem jest flasza z kryzą. Ludzie należący do kultury pucharów lejkowatych chowali swoich zmarłych w grobowcach megalitycznych – takich jak w Łupawie. Niektórzy twierdzą, że ludzie KPL wynaleźli koło.

Kultura amfor kulistych (KAK)
Kultura neolityczna datowana na około 3400–2600 p.n.e. i występująca głównie na obszarach dzisiejszej Polski, Niemiec, Danii, Czech oraz Słowacji. Nazwa pochodzi od charakterystycznych naczyń – amfor kulistych. Ludzie należący do kultury amfor kulistych prowadzili osiadły tryb życia. Zajmowali się rolnictwem, hodowlą, zbieractwem i polowaniami. Znani są przede wszystkim z dwóch rzeczy – eksploatacji krzemienia pasiastego na południu Polski oraz
charakterystycznego obrządku pogrzebowego. Chowali swoich zmarłych w grobach z kamiennych płyt, wraz z nimi grzebali zwierzęta, głównie bydło.

Kultura rzucewska

Kultura schyłkowego neolitu datowana na koniec III i początek II tysiąclecia p.n.e. Występowała na niewielkim obszarze – od okolic dzisiejszej wsi Rzucewo w powiecie puckim na Pomorzu po ujście Niemna. Nazwa kultury pochodzi od nadmorskiej miejscowości Rzucewo, w której pierwszy raz odkryto jej ślady. Ludzie należący do kultury rzucewskiej mieszkali w pobliżu morza, co rzutowało na ich zajęcia i styl życia. Nie byli typowymi rolnikami, dużą część ich diety stanowiły morskie zwierzęta. Obrabiali także bursztyn, tworząc z niego między innymi zawieszki. W Rzucewie zrekonstruowano ich osadę – Osadę Łowców Fok.

Kultura łużycka
Kultura środkowej i młodszej epoki brązu oraz początku epoki żelaza datowana na około 1300 p.n.e. – 400 p.n.e. Obejmowała teren całej dzisiejszej Polski z pominięciem północno-wschodniej części. Występowała także w Czechach, Słowacji i Niemczech. Był to ogromny obszar, a kultura była bardzo zróżnicowana wewnętrznie, co sprawiło, że archeolodzy dzielą ją na grupy.
Charakterystycznymi zabytkami były berła sztyletowate, siekierki i bransolety oraz zawieszki z zawiniętymi w spiralę elementami, wykonane z brązu. Po kulturze łużyckiej pozostały skarby przedmiotów brązowych oraz grodziska
obronne – najbardziej znaną rekonstrukcją jest osada w Biskupinie. Ludzie należący do kultury łużyckiej hodowali zwierzęta i uprawiali rośliny. Obecność uzbrojenia i warownych grodów świadczy także o działaniach bojowych.
Palili swoich zmarłych, a ich szczątki składali w glinianych naczyniach pod kurhanami. Kultura łużycka tworzyła ogromne cmentarzyska określane jako pola popielnicowe. Do naszych czasów często zachowały się pojedyncze kurhany, reszta została zniszczona.

Kultura pomorska

Kultura wczesnej epoki żelaza datowana na VIII–III wiek p.n.e. Zajmowała tereny współczesnej Polski z wyłączeniem północno-wschodniej części i rozciągała się poza jej granice w kierunku południowo-wschodnim. Czasem, zwłaszcza w starszej literaturze, występują inne nazwy tej jednostki – kultura urn twarzowych, kultura wejherowsko-krotoszyńska, kultura wschodniopomorska, kultura grobów skrzynkowych. Najbardziej charakterystyczny dla tej kultury był jej obrządek pogrzebowy – palono zmarłych, a następnie ich szczątki umieszczano w popielnicach i grobach z kamiennych płyt (groby skrzynkowe). Część z urn to popielnice twarzowe – z cechami ludzkich twarzy takimi jak oczy, uszy, nosy i rytami ozdób, zwierząt, scen figuralnych czy ciał niebieskich.
Zmarłych chowano na płaskich cmentarzyskach lub w kurhanach. Istnieją znaleziska urn domkowych, również będących wytworem tej kultury. Osad zachowało się zdecydowanie mniej niż cmentarzysk. Wiemy, że ludzie
kultury pomorskiej uprawiali rośliny i hodowali zwierzęta.

Kultura oksywska
Kultura okresu wpływów rzymskich datowana na II wiek p.n.e. – I wiek naszej ery. Nazwa pochodzi od Oksywia – dzielnicy Gdyni, w której odkryto ją po raz pierwszy w czasach, gdy Oksywie było samodzielną wsią. Obszar występowania
kultury oksywskiej był dość niewielki – obejmował Pomorze Wschodnie i Środkowe, dolne Powiśle, ziemię chełmińską, Pobrzeże Kaszubskie i Wybrzeże Słowińskie. Ludzie zaliczani do kultury oksywskiej zajmowali się hodowlą zwierząt i uprawą roli. Cechował ich birytualny obrządek pogrzebowy – część zmarłych palono i składano w grobach jamowych lub popielnicowych, a część składano do grobów w całości. Nad grobami umieszczano kamienne bruki lub stele. Do charakterystycznych wytworów kulturowych, znajdowanych najczęściej w grobach, należały miecze, umba (środkowa część tarczy), groty włóczni oraz ceramika. Bardzo dobrze opanowali obróbkę metalu, wytwarzając kunsztowne ozdoby i przybory toaletowe, takie jak brzytwy i szczypczyki.
Pierwsza chronologicznie kultura z naszych terenów, dla której istnieją poważniejsze źródła pisane, stworzone ręką podróżników z południa Europy.

Kultura wielbarska

Kultura okresu wpływów rzymskich i początku wędrówek ludów zazębiająca się czasowo i terytorialnie z kulturą oksywską. Występowała pomiędzy I a V wiekiem n.e. początkowo na Pomorzu Środkowym. Potem nastąpiła ekspansja ludności tej kultury i wywędrowała ona na tereny nad Morzem Czarnym. Charakterystyczne wytwory kulturowe to przepiękne, filigranowe ozdoby – paciorki, wisiorki i fibule, często wykonane z metali szlachetnych. W muzeach zabytki tej kultury często robią największe wrażenie. Kultura wielbarska funkcjowała w czasach największej świetności szlaku bursztynowego. Stąd na naszych terenach znajdowane są egipskie skarabeusze, brązowe kotły
i szklane naczynia przywiezione z południa Europy. Szlak bursztynowy to również źródło zapisków kupców przybywających ze świata antycznego. Najbardziej charakterystycznym śladem po Gotach i Gepidach są cmentarzyska z kamiennymi kręgami. Kultura wielbarska kultywowała birytualny obrządek pogrzebowy – część zmarłych palono i umieszczano w naczyniach glinianych lub
pojemnikach organicznych, a część składano do ziemi w całości. Na cmentarzyskach zachowały się zarówno kurhany, bruki kamienne, jak i stele. Część zmarłych chowano w nieoznaczonych grobach płaskich. W pochówkach archeolodzy znajdują wiele ozdób, czasem również fragmenty kości zwierząt. Charakterystyczny jest całkowity brak uzbrojenia w grobach, przez co kiedyś
funkcjonowała hipoteza o braku pochówków męskich. Nazwa kultury wielbarskiej pochodzi od części Malborka – Wielbarka, gdzie odkryto cmentarzysko tej kultury. Uznaje się, że kultura wielbarska, to ludność gocko-gepidzka, poświadczona w źródłach pisanych. Jeśli interesuje Was ta
kultura, koniecznie pojedźcie do Muzeum w Lęborku, do Wieży Ciśnień oraz na któreś z cmentarzysk z kamiennymi kręgami, np. w Odrach lub Grzybnicy.

Kultura przeworska

Kultura datowana na okres od III w.p.n.e. do V w.n.e. i zajmująca tereny środkowej i południowej Polski oraz zachodniej Ukrainy. Charakterystyczne dla kultury przeworskiej były wpływy celtyckie oraz duża ilość przedmiotów żelaznych – uzbrojenia, klamer i sprzączek do pasa, narzędzi oraz zestawów toaletowych. Podstawą gospodarki było rolnictwo i hodowla zwierząt. Odkrywane są liczne ślady handlu ze strefą południowoeuropejską.

Słowianie, kultura słowiańska
Chyba najmodniejsza ostatnimi czasy ludność odkrywana przez archeologów. Słowianie zamieszkiwali tereny dzisiejszej Polski z wyłączeniem północno-wschodniej części. Mieszkali także we wschodniej części Niemiec, na
Bałkanach oraz terenach dzisiejszej Ukrainy i Rosji. Bardzo zróżnicowana wewnętrznie ludność. Na terenie dzisiejszej Polski Słowianie początkowo funkcjonowali we wspólnotach plemiennych. Czas Słowian to wczesne średniowiecze, czyli VII – początek XIII wieku naszej ery. Nastąpiło wtedy bardzo wiele zmian – przejście ze wspólnot plemiennych do zorganizowanego
państwa, z religii pogańskiej na chrześcijaństwo. Początkowo mieszkano głównie w osadach otwartych, potem budowano warowne grody, a ostatecznie zaczęły powstawać wsie i miasta. W początkowym okresie Słowianie – na terenie dzisiejszej Polski – nie potrafili pisać, ale byli wspominani w zewnętrznych źródłach pisanych. Słowianie to ludność zajmująca się głównie rolnictwem i hodowlą, jednak pojawiają się także dowody na działania bojowe. Charakteryzuje ich dosyć słabej jakości ceramika i niewielka ilość ozdób.
Z uzbrojenia najczęściej można spotkać groty włóczni. Chowali swoich zmarłych zazwyczaj w postaci spalonej w ceramicznych popielnicach pod nasypami kurhanów, jednak zdarzały się inne formy pochówku, także szkieletowe. Pozostałości po słowiańskich grodach to chyba najczęściej występująca terenowa forma zabytku archeologicznego na terenie współczesnej Polski.

Bałtowie/Prusowie

Społeczności funkcjonujące we wczesnym średniowieczu – Bałtowie zachodni zamieszkujący obszar dzisiejszego województwa warmińsko-mazurskiego, części województw podlaskiego, pomorskiego oraz Półwysep Sambijski oraz Bałtowie wschodni zajmujący dzisiejszą Litwę i Łotwę. Dla części Bałtów stosuje się również nazwę Prusowie – dzielili się oni na poszczególne plemiona. Bałtowie to lud zajmujący się rolnictwem i hodowlą zwierząt. Niezwykłą cechą ich obrządku pogrzebowego były pochówki końskie. Bałtyjskie zwyczaje zachowały się częściowo do naszych czasów w pieśniach litewskich. We wcześniejszych epokach funkcjonowała kultura kurhanów zachodniobałtyjskich, od której część naukowców wywodzi bezpośrednio wczesnośredniowiecznych Bałtów.

GRODZISKA
Czyli pozostałości po warownych osadach z widoczną formą terenową.
Na naszych terenach najwięcej jest grodzisk wczesnośredniowiecznych (VII–XII
wiek), słowiańskich. Grody tworzyli również ludzie zaliczani przez archeologów do kultury łużyckiej, żyjący na przełomie epok brązu i żelaza. Znamy także grody i gródki rycerskie lub krzyżackie, funkcjonujące w pełnym średniowieczu. Grodów jest kilka typów, ale obiecałam, że nie będzie akademickiej archeologii. Niech wystarczy tyle – twórcy grodów wykorzystywali naturalne walory obronne – rzeki, wzgórza, jeziora. Potem uzupełniali ewentualne braki usypując wały i stawiając palisady (które nie zachowały się do naszych czasów). Podstawowa kwestia: różnica między słowami gród a grodzisko – to nie są synonimy. Gród to osada warowna w czasie funkcjonowania, zamieszkana i użytkowana, na przykład przez Słowian lub ludzi kultury łużyckiej. Natomiast grodzisko to już opuszczony, niefunkcjonujący gród.

CMENTARZYSKA
Czyli miejsca, w których chowano zmarłych w przeszłości.
Czym różni się cmentarz od cmentarzyska? Cmentarz to miejsce, na którym zmarli są nadal grzebani, miejsce, nad którym pierwszego listopada
unosi się łuna od płonących zniczy. Cmentarzyska to miejsca, na których już nikt nie chowa swoich zmarłych, które nie pełnią dziś tej funkcji. Z rozpoznawaniem cmentarzysk w terenie jest pewien problem – widoczna jest tylko część z nich. Jest to spowodowane różnorodnością form obrządku pogrzebowego. Wiele kultur archeologicznych cechują cmentarzyska płaskie, pozbawione form terenowych. Takich miejsc nie mamy szansy zobaczyć, ponieważ wszystko jest
pod ziemią. Znaleziska z takich przebadanych cmentarzysk możemy oglądać w muzeach, a ich opisy czytać w książkach.

FORMY TERENOWE CMENTARZYSK

Kurhany – nasypy nad grobem lub grobami widoczne w terenie jako pagórki. Na naszych terenach cechuje je zazwyczaj średnica pomiędzy kilkoma a kilkunastoma metrami. Kurhany z okresu wpływów rzymskich i wędrówek
ludów są zazwyczaj większe niż słowiańskie oraz te z epoki brązu i żelaza. „Nasze” kurhany są najczęściej okrągłe lub owalne w przekroju, rzadziej prostokątne. Kurhany mogą być zbudowane z samej ziemi, ziemi zmieszanej z kamieniami lub samych kamieni. Z widocznością w terenie bywa różnie.
Zrekonstruowane i dobrze zachowane – widoczne są jak na dłoni. Natomiast nasypy zniszczone orką leśną i procesem erozji mogą być praktycznie niezauważalne, zwłaszcza w gęstym lesie.

Kamienne kręgi – twór charakterystyczny dla Pomorza, kultury wielbarskiej, Gotów i Gepidów. Wokół kręgów kamiennych narosło wiele legend o ich niezwykłych funkcjach i mocach. Prawda jest taka, że i naukowcy nie do końca znają ich pierwotne przeznaczenie. Zazwyczaj wewnątrz brak jest szczątków ludzkich, wyjątek stanowią kręgi z Węsiorów. Przeważa interpretacja, że skandynawskim wzorem, były to miejsca dawnych zebrań.

Megality – duże, spektakularne, kamienne grobowce charakterystyczne dla neolitu, kultury amfor kulistych i pucharów lejkowatych. Na terenie współczesnej Polski jest trochę megalitów, jednak są to zdecydowanie mniejsze liczby niż w przypadku kurhanów. W późnej epoce kamienia tworzono grobowce komorowe i bezkomorowe, z samych wielkich kamieni lub tylko nasypy ziemne otoczone głazami.

Kamienne stele – pionowo ustawione na powierzchni ziemi głazy, które można porównać do naszych nagrobków. Stele stawiano zarówno na szczytach kurhanów, jak i na grobach płaskich. Charakterystyczne dla kultury wielbarskiej.