Część 1 – wzory roślinne, ozdoby i części stroju, uzbrojenie, przedstawienia ciał niebieskich
Archeolodzy dzielą ludzi z odległej przeszłości na kultury, którym nadają nazwy nawiązujące do miejsca pierwszego odkrycia lub charakterystycznych wytworów. Kultura pomorska, nazywana także kulturą wejherowsko-krotoszyńską, i dawniej, kulturą urn twarzowych lub grobów skrzynkowych datowana jest na okres od około VIII do III wieku przed naszą erą. Ludzie należący do tej kultury zamieszkiwali większą część dzisiejszej Polski, z pominięciem jej północno-wschodnich terenów. Dalej kultura pomorska ciągnęła się poza granice naszego kraju w kierunku południowo-wschodnim. Była to ludność rolnicza, hodowali zwierzęta, dietę uzupełniali zbieractwem, łowiectwem i rybołówstwem. Najciekawszymi śladami, jakie po nich zostały do naszych czasów, są cmentarzyska i ukryte w grobach urny. Część z nich była zdobiona niezwykłymi wizerunkami ludzkich twarzy, odzwierciedleniem przedmiotów, ciał niebieskich oraz scen rytualnych. Pisałam już o tym nieco w tekście Kultura pomorska – fenomen popielnic twarzowych. Celem niniejszego tekstu jest upowszechnienie naukowych interpretacji wzorów różnych kategorii i przetłumaczenie z języka naukowego na nasze. Będzie to więc tekst dokładniejszy od poprzedniego, bardziej szczegółowy. Zaznaczam, że będę opisywać interpretacje naukowców zajmujących się kulturą pomorską, nie swoje. Nie ze wszystkimi z nich się zgadzam, tak samo jak i Wy nie musicie. Mimo tego, warto zapoznać się z naukowymi interpretacjami wzorów, które można zobaczyć w wielu polskich muzeach.
Wzory roślinne występują na popielnicach kultury pomorskiej bardzo często. Są to zazwyczaj ryty przypominające drzewa, w dużej mierze iglaste „choinki”. Czasem były umieszczane w miejscu, gdzie, na twarzy popielnicy, powinny znajdować się usta, przywodząc na myśl wąsy. W innych przypadkach zdobią ryty owalnych wzorów interpretowanych jako tarcze. Niektóre spośród drzew umieszczane są w ramach scen figuralnych wraz z postaciami ludzkimi i zwierzęcymi. Często także same postacie rysowane są wzorem jodełki. W jaki sposób można interpretować takie rysunki? Objaśniających zamysł pradziejowych artystów źródeł pisanych nie mamy. Interpretacja, że rycie wzorów roślinnych miało odzwierciedlać głęboki związek naturą zdaje się być zarówno bezpieczna jak i naturalna w przypadku każdej pradziejowej społeczności. Niektórzy twierdzą, że wzory roślinne, a zwłaszcza używanie „jodełki” do zaznaczania postaci ludzkich i zwierzęcych, miało odzwierciedlać kult boru. Za argument naukowcy podają cechy drzew iglastych, zwłaszcza świerku i jodły. Są to pozostawanie zielonymi przez cały rok, co miało symbolizować życie i opór wobec zimy. Jodły i świerki to najwyższe spośród drzew puszczy, górujące ponad pozostałymi. W dodatku ich igły są kłujące a ostre przedmioty w wielu kulturach były nacechowane magicznie. Badacze doszukują się tu także uniwersalnego symbolu Axis mundi czyli osi świata łączącej pionowo królestwa bóstw, ludzi i świat podziemny.
Kolejną, bardzo charakterystyczną, kategorią zdobień popielnic są elementy stroju. Zdarza się, że na urnach umieszczano naszyjniki lub w uszach popielnic kolczyki. Tu jednak chciałabym omówić ozdoby i przedmioty codziennego użytku przedstawione w formie rytów. Gdy dokładnie przyjrzymy się urnom w muzealnych gablotach, zauważymy wzory przypominające szpile, grzebienie i charakterystyczne pomorskie napierśniki. Są one umieszczane w różnych miejscach – na brzuścach naczyń, z tyłu głowy lub na szyjce. Ryty ozdób i przedmiotów codziennego użytku wydają się być najprostsze w interpretacji. W początkach epoki żelaza metal był bardzo cennym, materiałem, niemalże na wagę złota. Nie dziwi więc, że zamiast obdarzać zmarłych rzeczywistymi przedmiotami, żywi woleli zachować je dla siebie w zastępstwie ryjąc na urnach ich wizerunki. Jednak, część szpil została umieszczona w miejscu ust. Naukowcy doszukują się tu głębszej symboliki, dając za dowód znaczenie ostrych przedmiotów. Być może szpila zamiast ust miała oznaczać zabranie tajemnicy do grobu, zakaz mówienia czy symboliczne zamknięcie zmarłego w popielnicy.
Uzbrojenie jest w wielu kulturach nacechowane semiotycznie, co jeszcze bardziej podkreśla funeralny charakter znalezisk. Wiązano je z etosem wojownika, który cieszył się wysoką pozycją społeczną i przychylnością sił nadprzyrodzonych. Na urnach kultury pomorskiej przedstawiano owalne bądź prostokątne wzory często ozdobione wzorem jodełki interpretowane jako tarcze. Umieszczano je w różnych miejscach popielnic – z tyłu głowy, w kontekście scen figuralnych. Tarcza była elementem ochronnym, naukowcy nadają jej więc charakter apotropaiczny także w szerszym, symbolicznym kontekście – miałaby chronić nie tylko przed materialnym wrogiem ale groźnymi siłami świata nadprzyrodzonego. Dodatkowym argumentem potwierdzającym taką interpretacje mają być wzory zdobiące ryty tarcz, często w formie jodełki. Niektórzy widzą w nich symboliczne przedstawienie ciał niebieskich, zwłaszcza tarczy słonecznej. Na kanopach pomorskich przedstawiano także oszczepy bądź włócznie umieszczane w ramach scen figuralnych – więcej napiszę o tym w kolejnej części.
Przedstawienia ciał niebieskich są najtrudniejsze w interpretacji. Sztuka ludzi kultury pomorskiej byłą dosyć schematyczna, co sprawia, że nie mamy pewności na co patrzymy. Tam, gdzie jedni widzą fazy księżyca i przedstawienie ruchu planet, inni stwierdzają wzór przedstawiający pas lub naszyjnik. Naukowcy opisują dość szeroko interpretacje wzorów mających mieć związek ze słońcem, księżycem i innymi ciałami niebieskimi, warto je więc poznać. Wiemy, że ludność należąca do kultury pomorskiej miała świadomość ruchu gwiazd i zmian faz księżyca. Możemy domyślać się, że ciała niebieskie i zjawiska widoczne na niebie miały określone znaczenie w wierzeniach tamtych ludzi. Jednak jakie? Tego, jak w przypadku większości pradziejowych społeczności, na pewno nie dowiemy się nigdy. I, tak jak w przypadku większości kultur archeologicznych, jest wiele intrygujących interpretacji. Wokół szyjki popielnicy, którą można oglądać w pawilonie muzealnym przy grodzisku w Sopocie, umieszczono wzory przypominające słońce i gwiazdy. I są to najłatwiejsze do odczytania spośród znanych mi przedstawień symboli uranicznych na urnach pomorskich. Pozostałe są już o wiele bardziej enigmatyczne. Uważa się, że symbolicznym przedstawieniem ciała niebieskich są symbole krzyży i okręgów a ich korzenie miałyby sięgać prasymboli charakterystycznych dla społeczności rolniczych i występować już od neolitu. Badacze wskazują na wzory symbolizujące ruch słońca pozornie przesuwającego się po nieboskłonie i wiążą z postacią mitycznego herosa. Z drugiej strony doszukują się symboliki zmieniających się pór roku lub faz księżyca. Podają tu także możliwość istnienia wśród ludności kultury pomorskiej wiary w odrodzenie się życia.
Niektóre z opisanych powyżej wzorów są łatwiejsze w interpretacji, inne trudniejsze. Jedne z nich łatwiej przyjąć pozanaukowemu odbiorcy, inne trudniej. Nie ulega jednak wątpliwości, że ludzie kultury pomorskiej byli niezwykłymi pradziejowymi artystami a wzory umieszczane przez nich w kontekście grobowym musiały mieć znaczenie symboliczne. W kolejnej części tekstu opiszę różne warianty scen figuralnych.
